ભારતમાં શાકભાજીના નમૂનાઓ નિષ્ફળ: જંતુનાશક અવશેષોની વધતી ચિંતા અને ખોરાક સુરક્ષાની વાસ્તવિકતા.

ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા શાકભાજી ઉત્પાદક અને ઉપભોક્તા દેશોમાંનો એક છે. તાજી શાકભાજીના નમૂનાઓમાં જંતુનાશક અવશેષો (પેસ્ટિસાઇડ રેસિડ્યુ)ની હાજરી એક મહત્વપૂર્ણ ખોરાક સુરક્ષા મુદ્દો બની રહ્યો છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) દ્વારા નિર્ધારિત મહત્તમ અવશેષ મર્યાદા (Maximum Residue Limit – MRL)થી વધુ અવશેષ ધરાવતા નમૂનાઓની સંખ્યા રાષ્ટ્રીય સ્તરે નીચી હોવા છતાં કેટલાક રાજ્યો અને વિશેષ સર્વેમાં વધુ જોવા મળે છે.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે સરકારી મોનિટરિંગના આંકડા

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ હેઠળ ચાલતા “મોનિટરિંગ ઓફ પેસ્ટિસાઇડ રેસિડ્યુઝ એટ નેશનલ લેવલ” (MPRNL) પ્રોજેક્ટ હેઠળ ૨૦૨૩થી ૨૦૨૬ દરમિયાન ૨૩ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી કુલ ૭૦,૬૫૨ ફળ અને શાકભાજીના નમૂનાઓની તપાસ કરવામાં આવી. આમાંથી ૨,૨૨૩ નમૂનાઓ (આશરે ૩.૧%)માં FSSAI દ્વારા નિર્ધારિત MRLથી વધુ જંતુનાશક અવશેષ મળ્યા હતા.

લાંબા ગાળાના ડેટા અનુસાર પણ સમગ્ર ખોરાક નમૂનાઓમાં આ દર આશરે ૨.૮–૩% જેટલો રહ્યો છે. આ આંકડો વિકસિત દેશોમાં જોવા મળતા ૩–૬%ના દરની તુલનામાં સારો ગણાય છે. MRL એ માત્ર કાયદેસર મર્યાદા છે; તે સીધી “સલામતીની સીમા” નથી, પરંતુ સારી કૃષિ પ્રથાઓ અનુસાર જંતુનાશકનો ઉપયોગ થાય ત્યારે મંજૂર અવશેષનું સ્તર છે.

રાજ્યવાર તફાવત નોંધપાત્ર છે. તેલંગાણામાં આશરે ૫.૯% નમૂનાઓમાં અવશેષ મર્યાદાથી વધુ મળ્યા, જ્યારે હરિયાણા અને આંધ્રપ્રદેશમાં આ દર આશરે ૬.૪% જેટલો હતો. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ૩.૯% (૧,૪૮૯માંથી ૫૮ નમૂનાઓ) નોંધાયો. કેટલાક રાજ્યોમાં શૂન્ય અથવા ખૂબ ઓછા નમૂનાઓ નિષ્ફળ રહ્યા.

કેટલાક રાજ્યો અને વિશેષ સર્વેમાં ઊંચો દર

કેરળના “સેફ ટુ ઈટ” પ્રોજેક્ટમાં (કેરળ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટીની લેબ દ્વારા) ઊંચા દર જોવા મળ્યા છે. ૨૦૨૫ના એક સર્વેમાં (પાલક્કાડ, કન્નૂર, કોલ્લમ જિલ્લાઓ) ૨૦૨ નમૂનાઓમાંથી ૪૩ (૨૧.૨૯%)માં MRLથી વધુ અવશેષ મળ્યા. અગાઉના રાઉન્ડમાં આ દર આશરે ૧૫% હતો. ભીંડા, રીંગણ, કેપ્સિકમ, ગાજર, લીલી મરચી, બટાકા જેવી શાકભાજી અને કેટલાક ફળોમાં અવશેષ મળ્યા.

હરિયાણા, ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોના અભ્યાસોમાં પણ ક્લોરપાયરીફોસ, એથિયોન, લેમ્બડા-સાયહાલોથ્રિન, મોનોક્રોટોફોસ, એસેફેટ, પ્રોફેનોફોસ જેવા જંતુનાશકો અને કેટલાક ફંગિસાઇડના અવશેષ મળ્યા છે. પાંદડાવાળી શાકભાજી, મરચી-કેપ્સિકમ, ભીંડા, રીંગણ અને કાકડી જેવી પાકોમાં વારંવાર અવશેષ જોવા મળે છે.

નમૂનાઓ કેમ નિષ્ફળ જાય છે?

મુખ્ય કારણોમાં સમાવેશ થાય છે:

• જંતુના પ્રકોપ અને બજારમાં સુંદર દેખાતી શાકભાજીની માંગને કારણે રાસાયણિક જંતુનાશકોનો વધુ પડતો ઉપયોગ
• ખોટી માત્રા, ખોટા સમયે અથવા પૂર્વ-લણણી અંતરાલનું પાલન ન કરવું
• કેટલાક વિસ્તારોમાં ખેડૂતોમાં જાગૃતિ અને તાલીમનો અભાવ
• બજારમાં નકલી અથવા નીચી ગુણવત્તાવાળા જંતુનાશકોની હાજરી
• સપ્લાય ચેઇનમાં ટ્રેસેબિલિટીની મુશ્કેલી
  
  

આરોગ્ય અને નિયમનકારી પાસું

MRLથી વધુ અવશેષ લાંબા ગાળે સ્વાસ્થ્ય પર અસર કરી શકે છે, ખાસ કરીને કેટલાક ઓર્ગેનોફોસ્ફેટ જંતુનાશકો સાથે જોડાયેલા જોખમો. FSSAI અને રાજ્ય ખોરાક સુરક્ષા વિભાગો નિયમિત સર્વેલન્સ કરે છે અને નિષ્ફળ નમૂનાઓ પર કાર્યવાહી કરી શકે છે. MPRNL પ્રોજેક્ટના પરિણામો રાજ્ય કૃષિ વિભાગોને મોકલવામાં આવે છે જેથી ખેડૂત તાલીમ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવી શકાય. નેશનલ પેસ્ટ સર્વેલન્સ સિસ્ટમ (મોબાઇલ એપ અને વેબ પોર્ટલ) જેવી પહેલો પણ ચાલુ છે.

ઉપભોક્તાઓ અને નીતિ નિર્માતાઓ શું કરી શકે?

ઉપભોક્તાઓ શાકભાજીને સારી રીતે ધોઈને, જરૂર પડે તો છાલ કાઢીને, મોસમી અને વૈવિધ્યસભર શાકભાજી પસંદ કરીને અને શક્ય હોય ત્યાં સર્ટિફાઇડ ઓર્ગેનિક અથવા રેસિડ્યુ-ટેસ્ટેડ પ્રોડક્ટ્સ પસંદ કરીને જોખમ ઘટાડી શકે છે.

સિસ્ટમ સ્તરે વધુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ, ખેડૂત તાલીમ, ઈન્ટિગ્રેટેડ પેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (IPM) અને બાયોપેસ્ટિસાઇડ્સને પ્રોત્સાહન, નકલી જંતુનાશકો સામે કડક કાર્યવાહી અને પારદર્શક ડેટા જાહેર કરવાની જરૂર છે.

નિષ્કર્ષ

ભારતમાં શાકભાજીના નમૂનાઓમાં જંતુનાશક અવશેષોની સમસ્યા વાસ્તવિક છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે તે નિયંત્રણમાં છે – આશરે ૩% નમૂનાઓ જ મર્યાદા ઓળંગે છે. કેટલાક રાજ્યો અને વિશેષ સર્વેમાં દર વધુ છે, ખાસ કરીને મરચી, કેપ્સિકમ, ભીંડા અને પાંદડાવાળી શાકભાજીમાં. સતત મોનિટરિંગ, ખેડૂત સહાય અને જાગૃતિ દ્વારા આ જોખમ વધુ ઘટાડી શકાય છે. નિયમનકારો, સંશોધકો, ખેડૂતો અને ઉપભોક્તાઓની સંયુક્ત જવાબદારીથી જ આપણું ભોજન વધુ સુરક્ષિત બની શકે છે.