1987નું બોફોર્સ કૌભાંડ ભારતના સૌથી કુખ્યાત રાજકીય ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાંનું એક છે, જેણે સંરક્ષણ સોદાઓ અને રાજકીય પ્રભાવની અંધકારમય દુનિયાને ઉજાગર કરી. આ કૌભાંડમાં આરોપ હતો કે સ્વીડિશ હથિયાર ઉત્પાદક બોફોર્સ એબીએ ભારતીય સેનાને 410 155 એમએમ હોવિટ્ઝર બંદૂકોની સપ્લાય માટે 1.4 અબજ ડોલરના કોન્ટ્રાક્ટ મેળવવા માટે મોટી રકમની લાંચ આપી હતી. આ કૌભાંડ, જે તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીના કાર્યકાળ દરમિયાન બહાર આવ્યું, તેના કારણે માત્ર કોંગ્રેસ પાર્ટીની 1989ની ચૂંટણીમાં હાર થઈ નહીં, પરંતુ શાસનમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગે રાષ્ટ્રવ્યાપી ચર્ચા પણ શરૂ થઈ. આ લેખ બોફોર્સ કૌભાંડના મૂળ, વિકાસ અને લાંબા ગાળાની અસરોની ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરે છે.
બોફોર્સ સોદાની શરૂઆત

1980ના દાયકાના મધ્યમાં, ભારતે પોતાની સંરક્ષણ શક્તિને મજબૂત કરવા માટે તેની તોપખાનાની ક્ષમતાઓને આધુનિક બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું. 24 માર્ચ, 1986ના રોજ, વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળની ભારત સરકારે બોફોર્સ એબી સાથે 410 155 એમએમ હોવિટ્ઝર ફીલ્ડ ગનની સપ્લાય માટે ₹1,437 કરોડ (આશરે 1.4 અબજ ડોલર)નો કરાર કર્યો, સાથે વધુ 1,000 બંદૂકોના લાયસન્સ હેઠળ ઉત્પાદનનો વિકલ્પ પણ હતો. આ સોદાને ભારતની સૈન્ય શક્તિને વધારવા માટેનું મહત્વનું પગલું ગણવામાં આવ્યું. જોકે, નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અસામાન્ય રીતે ઉતાવળી હતી, જેમાં સંરક્ષણ સચિવ એસ.કે. ભટનાગરની આગેવાની હેઠળની સમિતિની ભલામણ અને રાજીવ ગાંધીની મંજૂરી વચ્ચે માત્ર બે દિવસનો સમય હતો, જેનાથી શરૂઆતમાં જ શંકાઓ ઉભી થઈ.



બોફોર્સ સોદાની મુખ્ય વિગતો

કરારની તારીખ:24 માર્ચ, 1986

કરારની કિંમત:₹1,437 કરોડ (આશરે $1.4 અબજ)

ખરીદેલી વસ્તુઓ:410 155 એમએમ હોવિટ્ઝર ફીલ્ડ ગન, વધુ 1,000ના ઉત્પાદનનો વિકલ્પ

સંડોવાયેલી કંપની:બોફોર્સ એબી, વોલેનબર્ગ પરિવારની સ્કેન્ડિનાવિસ્કા એન્સ્કિલ્ડા બેન્કેન દ્વારા ફાઇનાન્સ

હેતુ:ભારતીય સેનાના તોપખાનાનું આધુનિકીકરણ


કૌભાંડ બહાર આવ્યું

16 એપ્રિલ, 1987ના રોજ, સ્વીડિશ રેડિયો, સ્વીડિશ પોલીસના વ્હિસલબ્લોઅરના હવાલાથી, આરોપ લગાવ્યો કે બોફોર્સે કોન્ટ્રાક્ટ મેળવવા માટે લાંચ આપી હતી. અહેવાલો અનુસાર લાંચની રકમ ₹64 કરોડ (આશરે $20 મિલિયન) હતી, જે તે સમયે નોંધપાત્ર રકમ હતી. આ ખુલાસો, ખાસ કરીને પત્રકાર ચિત્રા સુબ્રમણ્યમના ધ હિન્દુમાં પ્રકાશિત થયેલા તપાસ દ્વારા, ભારત અને સ્વીડનમાં આઘાત સર્જ્યો. આરોપોમાં સૂચવાયું હતું કે ટોચના ભારતીય રાજકારણીઓ, અધિકારીઓ અને સંરક્ષણ અધિકારીઓ સંડોવાયેલા હતા, જેમાં ગાંધી પરિવારની નજીકના ઇટાલિયન ઉદ્યોગપતિ ઓટ્ટાવિયો ક્વાટ્રોક્ચી અને હિન્દુજા બંધુઓના નામ મુખ્ય વચેટિયા તરીકે સામે આવ્યા.


રાજીવ ગાંધીએ 20 એપ્રિલ, 1987ના રોજ લોકસભામાં આપેલા સંબોધનમાં વચેટિયાઓની સંડોવણી અથવા લાંચની ચૂકવણીનો ઇનકાર કર્યો, અને સોદાની પારદર્શિતા પર ભાર મૂક્યો. જોકે, જનતા અને વિપક્ષી પક્ષો, ખાસ કરીને વી.પી. સિંહના નેતૃત્વમાં, જવાબદારીની માગણી કરી, જેનાથી આ મુદ્દો રાજકીય તોફાન બની ગયો.
રાજકીય અને કાનૂની પરિણામો


બોફોર્સ કૌભાંડની રાજકીય અસરો ગહન હતી. કોંગ્રેસ સરકારને તીવ્ર તપાસનો સામનો કરવો પડ્યો, અને આ મુદ્દો વિપક્ષી પક્ષો માટે એક રેલીનો મુદ્દો બન્યો. ઓગસ્ટ 1987માં, બી. શંકરાનંદની આગેવાની હેઠળ સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC)ની રચના આરોપોની તપાસ માટે કરવામાં આવી. JPCનો અહેવાલ, જુલાઈ 1989માં રજૂ કરવામાં આવ્યો, તેમાં લાંચની ચૂકવણીની પુષ્ટિ થઈ પરંતુ કોઈ વ્યક્તિઓના નામનો ઉલ્લેખ ન થયો, જેનાથી ઢાંકપિછોડાની ટીકા થઈ.


આ કૌભાંડે નવેમ્બર 1989ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ પાર્ટીની હારમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું, અને વી.પી. સિંહની ગઠબંધન સરકાર સત્તામાં આવી. ડિસેમ્બર 1989માં, નવી સરકારે બોફોર્સને ભાવિ સંરક્ષણ કરારોમાંથી બ્લેકલિસ્ટ કરી. સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) એ 22 જાન્યુઆરી, 1990ના રોજ ઓટ્ટાવિયો ક્વાટ્રોક્ચી, વિન ચઢ્ઢા, એસ.કે. ભટનાગર અને હિન્દુજા બંધુઓ સહિતના વ્યક્તિઓ સામે ગુનાહિત ષડયંત્ર, લાંચ, અને બનાવટના આરોપો સાથે ફર્સ્ટ ઇન્ફર્મેશન રિપોર્ટ (FIR) નોંધ્યો.

મુખ્ય ઘટનાઓની સમયરેખા


24 માર્ચ, 1986:ભારતે બોફોર્સ સાથે 410 હોવિટ્ઝર બંદૂકો માટે ₹1,437 કરોડનો કરાર કર્યો.

16 એપ્રિલ, 1987:સ્વીડિશ રેડિયો દાવો કરે છે કે બોફોર્સે કોન્ટ્રાક્ટ મેળવવા લાંચ આપી.

20 એપ્રિલ, 1987:રાજીવ ગાંધી લોકસભામાં વચેટિયાઓની સંડોવણીનો ઇનકાર કરે છે.

6 ઓગસ્ટ, 1987:આરોપોની તપાસ માટે JPCની રચના.

18 જુલાઈ, 1989:JPC અહેવાલ રજૂ કરે છે, લાંચની પુષ્ટિ કરે છે પરંતુ વ્યક્તિઓના નામ નથી.

નવેમ્બર 1989:કોંગ્રેસ સામાન્ય ચૂંટણીમાં હારે છે.

22 જાન્યુઆરી, 1990:CBI એ ક્વાટ્રોક્ચી, હિન્દુજા બંધુઓ વગેરે સામે FIR નોંધે છે.

22 ઓક્ટોબર, 1999:CBI પ્રથમ ચાર્જશીટ દાખલ કરે છે, રાજીવ ગાંધીનું નામ મરણોત્તર ઉલ્લેખ.

4 ફેબ્રુઆરી, 2004:દિલ્હી હાઈકોર્ટ રાજીવ ગાંધીને નિર્દોષ જાહેર કરે છે, બોફોર્સ પર બનાવટનો આરોપ.

31 મે, 2005:દિલ્હી હાઈકોર્ટ CBIનો કેસ રદ કરે છે.

4 માર્ચ, 2011:CBI કોર્ટ ક્વાટ્રોક્ચીને પુરાવાના અભાવે નિર્દોષ જાહેર કરે છે.

ફેબ્રુઆરી 2025:CBI નવી માહિતી માટે યુએસને ન્યાયિક વિનંતી મોકલે છે.



તપાસમાં પડકારો

CBIની તપાસને અનેક અડચણોનો સામનો કરવો પડ્યો. 1997માં, સ્વિસ બેંકોએ વર્ષોની કાનૂની લડાઈ બાદ 500 દસ્તાવેજો જાહેર કર્યા, જેમાં ક્વાટ્રોક્ચી અને હિન્દુજા બંધુઓ સાથે જોડાયેલા ખાતાઓમાં ચૂકવણીઓનો ખુલાસો થયો. જોકે, બેંક ગુપ્તતા કાયદા અને કથિત રાજકીય દખલગીરીએ પ્રગતિને અટકાવી. ઉદાહરણ તરીકે, 1992માં, વિદેશ મંત્રી માધવસિંહ સોલંકીએ કથિત રીતે સ્વિસ સત્તાવાળાઓને માહિતી શેર કરવામાં વિલંબ કરવા કહ્યું, જેનાથી ઢાંકપિછોડાની શંકા ઉભી થઈ.


પ્રથમ ચાર્જશીટ, ઓક્ટોબર 1999માં CBI ચીફ આર.કે. રાઘવન હેઠળ દાખલ કરવામાં આવી, જેમાં રાજીવ ગાંધીને 1991માં તેમની હત્યાને કારણે “આરોપી નહીં મોકલાયેલ” તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું. અન્ય આરોપીઓ, જેમ કે વિન ચઢ્ઢા અને એસ.કે. ભટનાગર, તપાસ દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા, જ્યારે ક્વાટ્રોક્ચી 1993માં ભારત છોડી ગયા. 2005માં, દિલ્હી હાઈકોર્ટે CBIનો કેસ રદ કર્યો, અને 2011માં, ખાસ અદાલતે ક્વાટ્રોક્ચીને પુરાવાના અભાવે અને તેમના પ્રત્યર્પણની ઊંચી કિંમત (₹250 કરોડ)ને કારણે નિર્દોષ જાહેર કર્યા. હિન્દુજા બંધુઓને પણ 2005માં નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા.


તાજેતરના વિકાસ, જેમ કે 2025માં CBI દ્વારા તપાસકર્તા માઇકલ હર્શમેન પાસેથી માહિતી મેળવવા માટે યુએસને કરવામાં આવેલી ન્યાયિક વિનંતી, નવા પુરાવા શોધવાના ચાલુ પ્રયાસો દર્શાવે છે, જોકે કેસ હજુ અનિર્ણિત છે.
મુખ્ય વ્યક્તિઓ અને આરોપો


આ કૌભાંડમાં અનેક વ્યક્તિઓ સંડોવાયેલા હતા:

ઓટ્ટાવિયો ક્વાટ્રોક્ચી: સ્નેમપ્રોજેટ્ટીના પ્રતિનિધિ, ઇટાલિયન ઉદ્યોગપતિ, મુખ્ય વચેટિયા તરીકે આરોપી. તે ગાંધી પરિવારની નજીક હતા અને તપાસ દરમિયાન ભારત છોડી ગયા.


હિન્દુજા બંધુઓ: આશરે SEK 81 મિલિયનની ચૂકવણીઓ મેળવનારા ખાતાઓ સાથે જોડાયેલા, કમિશનના આરોપી. તેમણે દસ્તાવેજો બનાવટી હોવાનો ઇનકાર કર્યો.
વિન ચઢ્ઢા: ભારતમાં બોફોર્સના એજન્ટ, CBI ચાર્જશીટમાં નામ.

એસ.કે. ભટનાગર: ભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ, સોદાને સરળ બનાવવાનો આરોપ.

રાજીવ ગાંધી: લાંચ મેળવ્યાનો કોઈ પુરાવો ન હોવા છતાં, ક્વાટ્રોક્ચીનું રક્ષણ કરવાના આરોપો ચાલુ રહ્યા. સ્વીડિશ તપાસકર્તા સ્ટેન લિન્ડસ્ટ્રોમે 2012માં ગાંધીને નિર્દોષ જાહેર કર્યા પરંતુ વચેટિયાઓ સામે નિષ્ક્રિયતા નોંધી.



બોફોર્સ કૌભાંડે ભારતના રાજકીય અને સંરક્ષણ લેન્ડસ્કેપને ફરીથી આકાર આપ્યો. તેના કારણે સંરક્ષણ સોદાઓમાં વચેટિયાઓ પર અસ્થાયી પ્રતિબંધ મૂકાયો, જોકે 2015માં મોદી સરકાર હેઠળ આ નિયમમાં ઢીલ આપવામાં આવી, જેમાં “કંપની પ્રતિનિધિઓ”ને “કાનૂની ફી” સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી. આ કૌભાંડે ઉચ્ચ-પ્રોફાઇલ ભ્રષ્ટાચારના કેસોની તપાસના પડકારોને રેખાંકિત કર્યા, જેમાં ન્યાયિક અસંવેદનશીલતા અને રાજકીય તોડફોડના આરોપો હતા. ભૂતપૂર્વ CBI ચીફ આર.કે. રાઘવનએ આ કેસને “ઘણું છુપાવનાર પક્ષ દ્વારા તોડફોડ” તરીકે વર્ણવ્યો.

આ કૌભાંડે તપાસ પત્રકારત્વની શક્તિને પણ ઉજાગર કરી, જેમાં ચિત્રા સુબ્રમણ્યમનું ધ હિન્દુ અને પછી ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસમાં કામ નિર્ણાયક પુરાવા લાવ્યું. તેમનું 2025નું પુસ્તક, બોફોર્સગેટ, એ 1987ની ગુપ્ત બેઠકોનો ખુલાસો કર્યો જ્યાં ભારતીય અધિકારીઓએ બોફોર્સ અધિકારીઓને રાજીવ ગાંધીને નિર્દોષ જાહેર કરવા “શીખવ્યું” હતું, જેનાથી વિવાદ વધુ ગરમ થયો.

બોફોર્સ બંદૂકો 1999ના કારગિલ યુદ્ધમાં અસરકારક સાબિત થઈ, પરંતુ આ કૌભાંડની છાયા હજુ પણ ટકે છે, જે સંરક્ષણ ખરીદીમાં પારદર્શિતા વિશે ચેતવણી આપે છે.
નિષ્કર્ષ

બોફોર્સ કૌભાંડ ભારતના ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ કેસ રહ્યું છે. જોકે તેનાથી સંરક્ષણ સોદાઓમાં પ્રણાલીગત મુદ્દાઓ ઉજાગર થયા, પરંતુ દોષસાબિતીનો અભાવ આવા કેસોની તપાસની જટિલતાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેની રાજકીય અસર, ખાસ કરીને કોંગ્રેસ સરકારનું પતન, જનતાની ધારણાની શક્તિને ચૂંટણી પરિણામોને આકાર આપવામાં રેખાંકિત કરે છે. જેમ જેમ તપાસ સ્પોરાડિકલી ચાલુ છે, બોફોર્સ કૌભાંડ શાસનમાં જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે મજબૂત મિકેનિઝમની જરૂરિયાતની યાદ અપાવે છે.